SANS-PAPIERS

Wat als je leven hier verdergaat, maar je hier niet mag blijven?

Je verblijfsrecht kan stoppen. Je leven niet.

Mensen zonder wettig verblijf vormen geen homogene groep. Sommigen wonen nog maar kort in België, anderen al vele jaren. Ze bouwen relaties op, werken, zorgen voor anderen en krijgen kinderen. Hun kinderen gaan naar school. Juridisch hebben ze één ding gemeen: ze hebben geen geldig verblijfsrecht. Maar achter die ene juridische situatie gaan heel verschillende levensverhalen schuil.

1. Hoe word je sans-papier?

Bij het woord sans-papier denken we gemakkelijk aan iemand die zonder toestemming België is binnengekomen. Dat gebeurt, maar het is maar één mogelijke weg. Sommigen kwamen legaal naar België om te studeren, te werken, familie te bezoeken of voor een tijdelijk verblijf en verloren later hun verblijfsrecht. Anderen vroegen internationale bescherming of probeerden via een andere procedure een verblijfsrecht te krijgen, maar kregen uiteindelijk een negatieve beslissing. Er zijn ook mensen die België zonder de vereiste toestemming binnenkwamen of bleven nadat hun visum was verlopen.

Zonder papieren zegt iets over je verblijf — niet over hoe je België binnenkwam.

Een voormalige student, een afgewezen verzoeker om internationale bescherming en iemand die zonder toestemming het land binnenkwam, kunnen juridisch allemaal zonder wettig verblijf zijn. Hun voorgeschiedenis, hun banden met België en hun mogelijkheden om terug te keren kunnen nochtans totaal verschillend zijn.

Hoeveel mensen leven zonder wettig verblijf in België?

Dat weten we niet precies. Er bestaat geen register waarin we eenvoudig kunnen tellen hoeveel sans-papiers vandaag in België wonen. VUB-onderzoekers maakten daarom een nationale schatting voor een afgebakende groep. Voor ongeveer 2016 kwamen zij uit op circa 112.000 niet-EU-burgers zonder legaal verblijfsstatuut, diplomatiek statuut of lopende asielaanvraag. Dat is dus geen telling van vandaag, maar een wetenschappelijk onderbouwde schatting voor een bevolking die moeilijk rechtstreeks te tellen is.

≈ 112.000 — een raming rond 2016, geen telling van het aantal sans-papiers vandaag.

Hoeveel mensen in 2026 zonder wettig verblijf in België leven, weten we niet precies. De afbakening van de studie is bovendien belangrijk: het cijfer is niet hetzelfde als iedereen die juridisch zonder wettig verblijf in België was.

2. Een bevel om te vertrekken is nog geen terugkeer

Wie geen recht heeft om in België te verblijven, moet in principe vertrekken. Een bevel om het grondgebied te verlaten legt een juridische vertrekplicht op, maar dat betekent nog niet dat terugkeer meteen gebeurt. Soms mag iemand niet worden teruggestuurd omdat fundamentele mensenrechten zich daartegen verzetten. Soms is terugkeer praktisch moeilijk, bijvoorbeeld omdat reisdocumenten ontbreken of het land van herkomst niet meewerkt. Soms loopt nog een procedure of beroep; niet ieder beroep schorst een verwijdering automatisch. En er zijn ook mensen die kunnen vertrekken maar dat niet doen, bijvoorbeeld omdat familie, kinderen, relaties, werk of een leven dat intussen in België is opgebouwd zwaar doorwegen. Deze situaties zijn geen officiële juridische categorieën en kunnen overlappen.

Een bevel om te vertrekken creëert een juridische vertrekplicht. Het is nog geen effectieve terugkeer.

Ook terugkeercijfers vragen voorzichtigheid. DVZ registreert gecontroleerde vertrekken, maar mensen die zelfstandig gevolg geven aan een bevel zonder tussenkomst van de Belgische overheid of IOM worden niet systematisch geregistreerd. Daarom kun je het aantal geregistreerde vertrekken niet eenvoudig delen door het aantal bevelen om een zuiver terugkeerpercentage te berekenen.

Een dossier kan stilstaan. Een leven niet.

Een juridisch statuut kan jarenlang hetzelfde blijven, maar een mensenleven niet. Mensen maken vrienden, leren een taal, vinden werk, krijgen een partner, zorgen voor anderen en krijgen kinderen. Kinderen gaan naar school en sociale netwerken ontstaan. Dat betekent niet dat iedere sans-papier al jarenlang in België woont en lang verblijf geeft op zichzelf geen automatisch recht op verblijf. Maar tijd heeft wel gevolgen, ook wanneer het juridische statuut niet verandert.

3. Leven zonder papieren

Wonen soms in erbarmelijke omstandigheden

Mensen zonder wettig verblijf mogen een woning huren op de private markt, maar een stabiel inkomen aantonen is vaak moeilijk en sociale huisvesting is in principe niet toegankelijk. Daardoor belanden sommige mensen in overbewoonde, slechte of onveilige woningen en komt ook dakloosheid voor. Niet iedereen leeft in zulke omstandigheden, maar wie weinig inkomen en weinig juridische zekerheid heeft, staat duidelijk zwakker op de woningmarkt.

Werken vaak zonder bescherming

Volwassenen zonder wettig verblijf mogen in België in principe niet legaal werken, behalve in enkele zeer beperkte uitzonderingen. Toch werken mensen, bijvoorbeeld omdat ze al werkten vóór hun verblijfsrecht afliep of omdat ze in de informele economie terechtkomen. Geen verblijfsrecht betekent niet dat arbeidsrechten verdwijnen: wie werkt heeft bijvoorbeeld recht op loon en kan bescherming hebben bij een arbeidsongeval. Maar rechten opeisen is moeilijker wanneer je afhankelijk bent van een werkgever, weinig alternatieven hebt of bang bent voor de gevolgen. Daardoor neemt het risico op onderbetaling, zwartwerk en uitbuiting toe.

Geen verblijfsrecht betekent niet: geen arbeidsrechten.

Leven in permanente onzekerheid

Langdurige verblijfsonzekerheid kan zwaar wegen. Belgisch onderzoek uit 2024 vond bij mensen zonder wettig verblijf vaker angst, depressieve klachten en traumagerelateerde symptomen. Een internationale overzichtsstudie uit hetzelfde jaar, waarin 58 studies werden samengebracht, vond hetzelfde patroon. Dat betekent niet dat het ontbreken van papieren bij iedereen dé oorzaak is: veel mensen maakten ook vóór of tijdens hun migratie moeilijke of traumatische gebeurtenissen mee. Het onderzoek ondersteunt wel dat langdurige verblijfsonzekerheid vaak samengaat met een slechter psychisch welzijn.

Zonder wettig verblijf betekent niet: zonder rechten

Mensen zonder wettig verblijf hebben veel minder toegang tot sociale bescherming dan mensen met een wettig verblijf, maar ze verliezen niet alle fundamentele rechten. Kinderen hebben recht op onderwijs. Wie onvoldoende middelen heeft, kan onder voorwaarden een beroep doen op dringende medische hulp via het OCMW; die term omvat niet alleen medische spoedgevallen. Ook arbeidsrechten blijven bestaan wanneer iemand zonder wettig verblijf werkt. Tegelijk hebben mensen zonder wettig verblijf in principe geen gewoon recht op leefloon of gewone maatschappelijke dienstverlening van het OCMW. Er bestaan wel specifieke uitzonderingen en bijzondere situaties.

Zeer beperkte toegang tot sociale steun — maar niet geen rechten.

4. Wat kan er gebeuren?

Wanneer iemand zonder verblijfsrecht in België blijft, zijn er sterk vereenvoudigd drie mogelijke uitkomsten. Terugkeer betekent dat de persoon België verlaat, wanneer dat juridisch toegestaan, veilig en praktisch mogelijk is. Geen oplossing betekent dat iemand zonder wettig verblijf blijft; die persoon verdwijnt niet uit België en moet nog altijd wonen, eten, werken en relaties onderhouden, vaak gedeeltelijk buiten de formele systemen. Regularisatie betekent dat iemand alsnog een verblijfsrecht krijgt. Dat is in België geen automatisch recht: er bestaan onder meer procedures om humanitaire en medische redenen, elk dossier wordt afzonderlijk beoordeeld en langdurig verblijf op zichzelf geeft geen automatisch recht op regularisatie.

Terugkeer, zonder wettig verblijf blijven of regularisatie: elke uitkomst heeft gevolgen.

5. Buikgevoel ↔ onderzoek

Over sans-papiers bestaan heel wat sterke overtuigingen. Sommige klinken zo vanzelfsprekend dat we vergeten te vragen wat onderzoek werkelijk toont. Hieronder leggen we vijf vaak gehoorde uitspraken naast de beschikbare kennis.

“Dan komen er alleen maar meer.”

De redenering lijkt logisch: als mensen denken dat ze later geregulariseerd kunnen worden, zouden meer mensen komen of blijven. Maar bij de Spaanse regularisatie van 2005 vonden onderzoekers geen bewijs dat de regularisatie extra migratie veroorzaakte. Dat betekent niet dat een aanzuigeffect nooit kan bestaan; het betekent dat het bij deze grote Spaanse regularisatie niet werd aangetoond.

Geen aanzuigeffect aangetoond.

“Ze komen profiteren.”

Hier zit een fundamentele paradox in: mensen zonder wettig verblijf mogen meestal juist niet legaal werken. Wie toch werkt, belandt daardoor gemakkelijker in de informele economie. Na de Spaanse regularisatie van 2005 steeg het formele werk onder immigranten, daalde het informele werk en stegen de belastinginkomsten. Onderzoekers rapporteerden ongeveer €4.000 extra belastinginkomsten per geregulariseerde migrant, zonder in hun analyse bewijs te vinden voor hogere publieke uitgaven. Spanje is België niet, maar het mechanisme is relevant.

Legaal werk maakt bijdragen mogelijk.

Papieren creëren geen job. Maar ze kunnen het mogelijk maken dat bestaand werk formeel wordt.

“Ze pakken ons werk af.”

Die uitspraak vertrekt van het idee dat er een vast aantal banen bestaat. Maar een economie werkt niet als een vaste taart. Mensen zijn niet alleen werknemers, ze zijn ook consumenten en creëren mee vraag naar goederen en diensten. Onderzoek naar de Spaanse regularisatie van 2005 vond gemiddeld geen daling van formele tewerkstelling bij autochtone werknemers. Ook onderzoek van de Nationale Bank naar immigratie in België vond gemiddeld geen negatieve effecten op loon, werkloosheid, arbeidsmarktparticipatie, netto-inkomen of welvaart van mensen die al in België woonden. De NBB-studie gaat wel niet specifiek over sans-papiers en mag dus niet als directe voorspelling van een regularisatie worden gelezen.

Werk is geen vaste taart.

“Sans-papiers zijn crimineler.”

Een verblijfsstatus is niet hetzelfde als een criminaliteitsprofiel. Internationaal onderzoek ondersteunt niet de algemene claim dat mensen zonder verblijfsrecht als groep crimineler zijn. In Amerikaanse gegevens waarin verblijfsstatus afzonderlijk kon worden onderzocht, lagen arrestatiegraden voor verschillende ernstige delicten zelfs lager bij mensen zonder verblijfsrecht dan bij in de VS geboren burgers. Dat kan niet zomaar naar België worden vertaald. Ook Belgische gevangeniscijfers zijn geen rechtstreeks bewijs voor een hogere criminaliteitsgraad: daarvoor moet je onder meer rekening houden met leeftijd, geslacht, type delicten, politiecontrole, voorlopige hechtenis en de grootte van de populatie.

Geen algemeen verband aangetoond.

“Ze krijgen meer dan wij.”

Ook dit beeld klopt niet met de juridische werkelijkheid. Mensen zonder wettig verblijf hebben juist zeer beperkte toegang tot sociale steun. Ze hebben in principe geen gewoon recht op leefloon of gewone OCMW-steun, terwijl fundamentele en specifieke rechten zoals dringende medische hulp en onderwijs voor kinderen wel blijven bestaan. Er zijn ook uitzonderingen en bijzondere situaties. Daarom vermijden we de te absolute uitspraak dat sans-papiers geen sociale rechten zouden hebben.

Zeer beperkte toegang tot sociale steun.

6. Wat kan onderzoek ons wel — en niet — vertellen?

Bij dit onderwerp is nuance essentieel. Een Spaanse studie voorspelt niet automatisch wat in België zou gebeuren, een onderzoek naar immigranten in het algemeen zegt niet automatisch iets over sans-papiers, een verband tussen twee zaken bewijst nog geen oorzaak en een gemiddelde kan verschillen tussen groepen verbergen. Daarom maken we telkens onderscheid tussen wat werd onderzocht, wat onderzoekers vonden, wat we daaruit redelijk kunnen besluiten en wat we niet weten. Onderzoek kan helpen om gevolgen van beleidskeuzes te begrijpen, maar wetenschap beslist niet welke samenleving we willen zijn.

7. Ons standpunt

Er zijn mensen die veilig en daadwerkelijk kunnen terugkeren en er zijn mensen die een verblijfsrecht krijgen. Maar er is ook een derde werkelijkheid: mensen die niet vertrekken en geen verblijfsrecht krijgen. Die verdwijnen niet. Ze blijven wonen, werken, zorgen, relaties aangaan en kinderen opvoeden, alleen gebeurt een groter deel van hun leven buiten de formele systemen, met meer onzekerheid en meer risico op slechte huisvesting, informeel werk, uitbuiting en uitsluiting.

GEEF MENSEN DE KANS OM LEGAAL TE WERKEN, BIJ TE DRAGEN EN EEN TOEKOMST OP TE BOUWEN.

Bronnen

• Gadeyne, Surkyn & Verhaeghe — European Population Conference 2026; voor de ramingsmethode en de afbakening van ongeveer 112.000 niet-EU-burgers zonder legaal verblijfsstatuut, diplomatiek statuut of hangende asielaanvraag rond 2016.

• Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) — Activiteitenverslag 2024; voor officiële cijfers en informatie over regularisatie en gecontroleerde vertrekken.

• Vreemdelingenrecht.be — informatie over bevelen om het grondgebied te verlaten, beroepsprocedures en de rechten, gezondheidszorg en tewerkstelling van mensen zonder wettig verblijf.

• Larramona & Sanso-Navarro — The Manchester School (2016); voor de synthetische controle analyse van het aantrekkinseffect na de Spaanse regularisatie van 2005.

• Elias, Monras & Vázquez-Grenno — Journal of Labor Economics (2025); voor de analyse van de Spaanse regularisatie van 2005: formele en informele arbeid, aantrekkingseffect belastinginkomsten.

• Before & After — onderzoek naar de Belgische regularisatiecampagne van 2000; voor de observationele gegevens over formele tewerkstelling nadien.

• Nationale Bank van België — De economische impact van immigratie in België (2020); voor de bredere Belgische arbeidsmarktcontext. De administratieve analyse sluit mensen zonder verblijfstitel expliciet uit.

• Belgisch en internationaal onderzoek uit 2024 naar langdurige verblijfsonzekerheid en psychisch welzijn; observationele verbanden worden niet als individuele causaliteit voorgesteld.

• Internationale status-specifieke studies naar immigratie en criminaliteit; buitenlandse resultaten worden niet rechtstreeks naar België vertaald.