FORT EUROPA

Wanneer wordt grensbewaking een bedreiging voor grondrechten?

Europa mag zijn grenzen bewaken. Landen mogen controleren wie hun grondgebied binnenkomt, mensen registreren en optreden tegen irreguliere grensoverschrijdingen. Maar aan een grens houden grondrechten niet op.

Ook wie zonder de juiste documenten aankomt, behoudt fundamentele rechten. Wie bescherming vraagt, moet die vraag kunnen laten onderzoeken. Niemand mag worden blootgesteld aan foltering of onmenselijke of vernederende behandeling. En wanneer iemand mogelijk gevaar loopt bij terugkeer, moet zijn of haar individuele situatie worden beoordeeld.

Daar ligt de grens tussen grensbewaking en een mogelijke mensenrechtenschending.

1. Europa mag zijn grenzen bewaken

Grenscontrole is op zichzelf geen mensenrechtenschending. Staten mogen identiteit en documenten controleren, mensen registreren, toezicht houden op land- en zeegrenzen en irreguliere binnenkomst tegengaan. Ook terugkeer kan wettig zijn wanneer daarvoor een wettelijke grond bestaat en de vereiste procedure wordt gevolgd.

Maar ook aan de grens blijft de overheid gebonden aan grondrechten. Wie bescherming nodig heeft, moet een reële mogelijkheid krijgen om die bescherming te vragen. Mensen mogen niet worden blootgesteld aan foltering of onmenselijke of vernederende behandeling. En wanneer terugkeer iemand mogelijk aan ernstig gevaar blootstelt, moet dat risico individueel worden onderzocht.

Grenzen bewaken mag. Grondrechten schenden niet.

2. Wat is een pushback?

Een pushback is een verzamelterm voor situaties waarin mensen aan of na het bereiken van een grens worden teruggedreven zonder daadwerkelijk toegang te krijgen tot de procedurele bescherming waarop zij mogelijk recht hebben. Er bestaat geen eenvoudige juridische definitie die elke situatie omvat; de precieze beoordeling hangt altijd af van de feiten.

Dat betekent niet dat iedere terugkeer verboden is. Een land kan na een correcte procedure beslissen dat iemand geen recht heeft om te blijven en die persoon onder bepaalde voorwaarden terugsturen. Ook een grenscontrole of weigering van toegang is niet automatisch onwettig.

Het probleem ontstaat wanneer de noodzakelijke stap daartussen verdwijnt: iemand bereikt of probeert een grens te bereiken, geeft aan bescherming nodig te hebben, maar wordt teruggestuurd zonder dat zijn of haar individuele situatie behoorlijk wordt onderzocht.

Waarom is die individuele beoordeling zo belangrijk?

Omdat twee mensen die aan dezelfde grens staan juridisch in totaal verschillende situaties kunnen verkeren. Iemand kan vluchten voor vervolging, oorlog of foltering; een ander kan geen nood aan internationale bescherming hebben. Dat verschil kan niet betrouwbaar worden vastgesteld door een hele groep zonder onderzoek terug over de grens te sturen.

Een belangrijk beginsel is daarom het verbod op refoulement. Eenvoudig gezegd: iemand mag niet worden teruggestuurd naar een land waar die persoon een reëel risico loopt op vervolging, foltering of andere ernstige mishandeling. Ook collectieve uitzettingen zonder voldoende individuele beoordeling zijn onder het Europees mensenrechtenrecht verboden.

Het probleem is niet de terugkeer op zich, maar het ontbreken van de procedurele bescherming waarop iemand mogelijk recht heeft.

3. De pushback in de praktijk

Pushbacks verlopen niet allemaal op dezelfde manier. Soms gaat het om een snelle weigering aan een grenspost. Elders beschrijven getuigen en onderzoekers mensen die na het oversteken van een grens worden onderschept, naar een afgelegen plaats worden gebracht en vervolgens terug over een landsgrens, rivier of zee worden gedreven.

In een deel van de gedocumenteerde gevallen gaat dat gepaard met geweld of vernedering. Europese toezichtsorganen en mensenrechtenorganisaties beschrijven onder meer slagen en schoppen, bedreigingen, gedwongen uitkleden en het afnemen of vernietigen van telefoons en persoonlijke bezittingen. Zulke handelingen zijn niet noodzakelijk onderdeel van iedere pushback. Het zou daarom onjuist zijn om te suggereren dat iedereen die wordt teruggedreven ook fysiek wordt mishandeld.

Maar het geweld is evenmin gebaseerd op één uitzonderlijk verhaal. De EU Fundamental Rights Agency (FRA) spreekt over jarenlang gerapporteerde ernstige, terugkerende en wijdverspreide schendingen van de rechten van migranten en vluchtelingen tijdens grensbeheer.

Het verhaal van Laila

Human Rights Watch interviewde in 2021 de toen zestienjarige Laila R., die met haar Afghaanse familie via Bosnië en Herzegovina Europa probeerde binnen te komen. Volgens haar getuigenis probeerde het gezin tientallen keren Kroatië binnen te komen. Ze vertelden de Kroatische politie dat ze asiel wilden aanvragen, maar werden volgens Laila telkens teruggestuurd.

Laila vertelde ook over geweld tegen mensen in de groepen waarmee zij reisde, en over telefoons die werden afgenomen of vernield. Na een terugdrijving bracht haar gezin volgens haar een nacht in een bos door en moest het de volgende dag ongeveer dertig kilometer lopen voordat het weer een stad bereikte.

Eén getuigenis bewijst niet hoe alle pushbacks verlopen. De betekenis ervan ontstaat wanneer onderzoekers zulke verhalen naast andere getuigenissen, observaties, documenten en rechtspraak leggen.

4. Pushbacks: een gedocumenteerd patroon

Meldingen en onderzoeken over pushbacks komen van verschillende Europese buitengrenzen, onder meer van de Pools-Belarussische grens, de Westelijke Balkan, de Grieks-Turkse landgrens bij Evros, de Egeïsche Zee en routes over de Middellandse Zee.

Die situaties zijn niet overal hetzelfde. Een terugdrijving aan een landgrens is juridisch en praktisch iets anders dan een onderschepping op zee. Ook de betrokken autoriteiten en omstandigheden verschillen. Daarom behandelen we de kaart op de poster niet als een kaart waarop iedere stip exact hetzelfde type juridisch bewezen pushback voorstelt.

De gemeenschappelijke vraag is telkens dezelfde: kreeg de betrokken persoon een reële mogelijkheid om bescherming te vragen en werd zijn of haar individuele situatie beoordeeld voordat terugdrijving plaatsvond?

Niet alleen ngo’s

Veel eerste informatie over mogelijke pushbacks komt van mensenrechtenorganisaties, advocaten, journalisten en hulpverleners. Maar de documentatie beperkt zich daar niet toe. Ook de Verenigde Naties, de Raad van Europa en het EU-Agentschap voor de Grondrechten onderzoeken wat er aan de Europese grenzen gebeurt.

FRA onderzocht bovendien wat er na meldingen gebeurt. Tussen 2020 en 2024 werden in twaalf EU-lidstaten aan de externe land- of zeegrens minstens 135 strafrechtelijke onderzoeken geopend naar incidenten aan de grens. Veroordelingen bleven schaars. Dat verschil vraagt voorzichtigheid: een melding is geen bewezen schending en een onderzoek is geen veroordeling. Het onderstreept wel het belang van onafhankelijk en effectief onderzoek.

Wanneer de rechter oordeelt

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg behandelt concrete zaken waarin mensen stellen dat een staat hun rechten uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens heeft geschonden. Daardoor is rechtspraak bijzonder belangrijk: bewijs wordt er in een individuele zaak juridisch beoordeeld.

Kroatië — 2021. In M.H. and Others v. Croatia, over een Afghaans gezin en gebeurtenissen aan de Kroatische grens, stelde het Hof meerdere schendingen vast, waaronder een verboden collectieve uitzetting.

Cyprus — 2024. In M.A. and Z.R. v. Cyprus ging het om twee Syrische mannen die Cyprus per boot probeerden te bereiken en naar Libanon werden teruggebracht. Het Hof stelde meerdere mensenrechtenschendingen vast.

Griekenland — 2025. In A.R.E. v. Greece stelde het Hof schendingen vast bij het terugdrijven van een Turkse vrouw naar Turkije. Het Hof zag bovendien sterke aanwijzingen dat ten tijde van de feiten aan de Evros-grens een systematische praktijk bestond waarbij mensen vanuit Griekenland naar Turkije werden teruggedreven.

Dat is sterker bewijs dan één afzonderlijke getuigenis. Tegelijk blijft ook hier precisie nodig: een rechterlijk oordeel over een bepaalde zaak, periode en praktijk bewijst niet dat iedere huidige grensoperatie in dat land onwettig is.

5. Grenzen bewaken én mensenrechten respecteren

Het debat over pushbacks wordt soms voorgesteld alsof Europa moet kiezen tussen twee mogelijkheden: zijn grenzen controleren óf mensenrechten respecteren. Die tegenstelling klopt niet.

Een staat mag zijn grenzen controleren, identiteit controleren, irreguliere binnenkomst tegengaan en mensen terugsturen wanneer daarvoor na de vereiste beoordeling een wettelijke grond bestaat. Maar juist een rechtsstaat legt zichzelf regels op over hoe hij dat doet.

Het recht om asiel te vragen betekent niet dat iedereen automatisch mag blijven. Het verbod op refoulement betekent niet dat niemand ooit kan worden teruggestuurd. En het verbod op collectieve uitzetting betekent niet dat terugkeer onmogelijk wordt. Het betekent dat mensen niet zonder de noodzakelijke individuele beoordeling en bescherming mogen worden teruggedreven.

Waarom gaat dit ook over ons?

Op het eerste gezicht gaat deze poster over vluchtelingen en migranten aan Europa’s buitengrenzen. Maar onder die concrete discussie ligt een fundamenteler principe: grondrechten horen niet afhankelijk te zijn van afkomst, populariteit of maatschappelijke positie. Ze begrenzen wat een overheid tegenover een individu mag doen.

Vandaag kan dat principe iemand beschermen die aan een Europese buitengrens staat. Morgen beschermt hetzelfde beginsel iemand tegenover politie, administratie of overheid. Procedures en grondrechten zijn juist belangrijk wanneer het gaat over mensen die weinig macht hebben en hun rechten niet gemakkelijk zelf kunnen afdwingen.

BESCHERM JE DE MEEST KWETSBAREN, DAN BESCHERM JE IEDEREEN.
Want als grondrechten niet universeel zijn, wat garandeert dan dat ze morgen ook voor ons gelden?

Bronnen en methodologische verantwoording

Voor deze tekst is zoveel mogelijk gewerkt met rechtspraak, officiële Europese instellingen en uitvoerig gedocumenteerd veldonderzoek. Niet alle bronnen beantwoorden hetzelfde soort vraag. Daarom maken we bewust onderscheid tussen getuigenissen, meldingen, onderzoek en rechterlijke vaststellingen. Een getuigenis noemen we een getuigenis; een gerapporteerde schending presenteren we niet automatisch als bewezen; alleen wanneer een bevoegde rechtbank een schending vaststelt, formuleren we dat ook zo.

Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa — Pushback policies and practice in Council of Europe member States — Voor de omschrijving van pushbacks, het belang van individuele beoordeling en de documentatie van het fenomeen aan Europese grenzen. Bron

Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa — Pushbacks on land and sea — Voor de verdere juridische en feitelijke duiding van pushbacks aan land- en zeegrenzen en het verbod op refoulement. Bron

Europees Comité ter voorkoming van foltering (CPT) — Voor de waarborgen die nodig zijn aan grenzen: individuele identificatie en registratie, toegang tot asiel, beoordeling van kwetsbaarheid en geïndividualiseerde verwijderingsbeslissingen. Bron

EU Agency for Fundamental Rights (FRA) — Investigating alleged ill-treatment at borders: update — Voor de kwalificatie van jarenlang gerapporteerde ernstige, terugkerende en wijdverspreide schendingen, en voor de gegevens over nationale onderzoeken en veroordelingen. Bron

Human Rights Watch — “We Were Just Animals” — Voor het veldonderzoek naar pushbacks vanuit Kroatië naar Bosnië en Herzegovina en de getuigenis van Laila. Een individuele getuigenis wordt niet veralgemeend tot alle pushbacks. Bron

Europees Hof voor de Rechten van de Mens — M.H. and Others v. Croatia (2021) — Voor de rechterlijk vastgestelde schendingen in de zaak van het Afghaanse gezin, waaronder het verbod op collectieve uitzetting. Bron

EUAA — Quarterly Overview of Asylum Case Law, Issue 4 (2024) — Voor de samenvatting van M.A. and Z.R. v. Cyprus en de door het EHRM vastgestelde schendingen. Bron

Europees Hof voor de Rechten van de Mens — A.R.E. v. Greece (2025) — Voor de vastgestelde schendingen en de sterke aanwijzingen voor een systematische pushbackpraktijk aan de Evros-grens ten tijde van de feiten. Bron

Redactionele keuze: de kaart op de poster toont locaties waar pushbacks of verwante grenspraktijken door gezaghebbende bronnen zijn gemeld of onderzocht. Niet iedere locatie vertegenwoordigt juridisch exact hetzelfde type gebeurtenis. Waar bronnen alleen meldingen of getuigenissen ondersteunen, formuleren we geen rechterlijk bewezen schending.